Menno ter Braak • 7 september 1939

• Menno ter Braak (1902-1940) was een Nederlandse schrijver. Na de Duitse inval in Polen (1 september 1939) hield hij een maand lang een journaal bij.

Zutphen, 7 Sept.
[...] Slechte berichten uit Polen; gesnoef uit het hoofdkwartier van den Führer. Finis Poloniae? Mijn grootste verlangen: deze gebeurtenissen in hun historische voltooidheid te zien, op een afstand van tien jaar, in 1950. Ik ben in ieder opzicht en voor alles: toeschouwer, ook in mijn activiteit. Gesublimeerde lafheid? Waarschijnlijk; maar geen geestelijke herbewapeningslafheid.
[...]
Het denken aan mijn roman, dat mij de laatste maanden voortdurend bezig hield, is sedert het uitbreken van den oorlog vrijwel verdwenen. Men kan zich niet bezig houden met fictieve figuren, zoolang deze oorlogstoestand ons behoort te trainen in het opgeven van ficties... zelfs ficties, waarin een niet-fictieve wereld zou kunnen bezinken. Ook hier: de totale oorlog. - Weer een bewijs, overigens, dat diegenen gelijk hebben, die zeggen, dat ik geen ‘echte’ romanschrijver ben; want zooeen zou onverdroten voortromanceeren, en zelfs uit deze omstandigheden waarschijnlijk onmiddellijk ‘den roman’ puren. Misschien ook een bewijs, dat ik, als ik nog eens den tijd daarvoor kreeg, een beteren roman zou schrijven dan zij. Maar misschien ook niet.
[...]
Zonder de gelijkheid zou het Christendom niet zijn ontstaan, zonder de ongelijkheid zou het niet zijn blijven voortbestaan, zonder de wisselwerking van beide zou het nu niet meer bestaan. Daarmee is niet gezegd, dat de Evangeliën en de brieven van Paulus niet allerlei concessies aan de ongelijkheid bevatten; maar hun publiek is dat van de gelijkheid, d.w.z. van degenen, die belang hadden bij de gelijkmaking door het ophanden zijnde Oordeel. Nog bij Luther is dat zoo; het Christendom wordt gematigder naarmate de illusie van den Jongsten Dag, die binnenkort komen zal, verzwakt. In plaats van den Jongsten Dag komt nu de Blitzkrieg: ook een soort verlossing en gewelddadige rechtvaardiging op korten termijn. Luther zou een perfecte Blitzkrieg-apostel geweest zijn.

Ik ben nooit pacifist geweest en heb nooit geloofd aan zoo iets absurds als wereldvrede. Maar ik heb geloofd aan den vrede in West-Europa, en daarom zie ik dezen oorlog als een burgeroorlog. Wanneer het gelukt Duitschland te ‘europeaniseeren’, zijn de Vereenigde Staten van (West) Europa geen utopie meer.

Claire Goll • 6 september 1939

• Claire Goll (1890–1977) was een Duits-Franse journaliste, schrijfster en dichteres, en echtgenote van de dichter Yvan Goll. Uit: Alles is ijdelheid (vertaald door Frans de Haan en Marianne Kaas).

6 september 1939
We kwamen na een overtocht van elf dagen in New York aan. De oorlog was enkele dagen tevoren uitgebroken. 'Heb ik het recht hier te zijn terwijl de anderen strijden?' vroeg Goll me. Hij wilde onmiddellijk terugkeren. […]
 
Ver van het oude Europa, waar al eeuwenlang een hele meute staatjes van maar één gedachte bezeten was: oorlog!, werd ik overspoeld door een verbijsterend geluksgevoel. Het kwam me voor dat alles kon. Zonder dat als vernederend te ervaren had ik kranten kunnen verkopen of schoenen poetsen. In Parijs zou die gedachte zelfs niet bij me zijn opgekomen. Maar de Amerikaanse sfeer straalde zo'n dynamiek uit dat geen enkele bezigheid je naar beneden kon halen.

Ik merkte al gauw dat het ons niet moeilijk zou vallen ons brood te verdienen. Dat geweldige land had werk voor iedereen die een of ander vak kende en wist ook mensen met de gekste specialismen te gebruiken. De Duitsers die zich er na 1933 hadden gevestigd, bekleedden, toen wij er aankwamen, al belangrijke functies in musea, orkesten en ziekenhuizen. In Frankrijk zouden ze zelfs geen baantje als straatveger hebben kunnen krijgen. Hoe gastvrij de Fransen alle vluchtelingen ook ontvangen, met hun protectionistische kleinzieligheid hebben ze zich een trieste faam verworven. Zij bewaren de goede betrekkingen voor zich zelf, terwijl de Amerikanen, in hun dorst naar vers bloed en nieuwe ideeën, proberen maximaal profijt te trekken van de vreemdelingen die naar hun land komen. Een ieder krijgt er zijn kans, behalve dichters.

Kees Kokke • 5 september 1944

• Kees Kokke (1915-1985) was in de oorlog gemeentearchivaris van Venlo. Hij hield in die jaren een dagboek bij.

Dinsdag 5 september 1944 (Dolle Dinsdag)
Gedurende het grootste deel van de nacht en de gehele morgen nog sterke doortocht van gemotoriseerde troepen (rupsvrachtauto’s, pantserwagens en tanks), waarschijnlijk een gemotoriseerde divisie. De wagens zijn afgedekt met groene takken en twijgen, of op andere wijze gecamoufleerd, om ze te onttrekken aan het spiedend oog van de Engelse jagertjes, die af en toe over de colonnes vliegen en vooral op de grote wegen buiten de steden de voorbijtrekkende troepen mitrailleren. De Duitse soldaten zijn zenuwachtig en down.
Het bombardement van het vliegveld is blijkbaar zo doeltreffend geweest, dat er, althans in deze paniekomstandigheden, geen herstellen meer aan is. Het veld is gewoon doorploegd. De Duitsers hebben derhalve besloten om het vliegveld op te geven en de nog bruikbare installaties te verwoesten of onklaar te maken. Vannacht zijn er nog 18 jagertjes in westelijke richting opgestegen vanaf de enige nog bruikbare startbaan, terwijl vanmorgen de laatste vliegtuigen het vliegveld verlieten.
Tegen 9 uur waren verschillende ontploffingen hoorbaar, terwijl in de verte rookwolken te zien waren.
Er hebben vanzelfsprekend geen vorderingen meer voor het vliegveld plaats gehad, doch de meeste mannen weten dit nog niet en blijven maar binnen, om geen gevaar te lopen opgepikt te worden.
Bijna het gehele bedrijf en openbare leven ligt stil. Fabrieken, werkplaatsen en kantoren zijn gesloten. Het gemeentepersoneel is thuis gebleven. Alleen de burgemeester en een aantal ambtenaren is op het stadhuis aanwezig.

21.00 uur
De berichten over de val van Breda zijn bevestigd. De geallieerde troepen zouden oprukken in de richting van Holland. Elkeen is nog steeds in afwachting van een spoedige bevrijding.
Deze dag werd nog geheel en al beheerst door het terugtrekken van de Duitse troepen. Er is echter weer volledige orde.
Van de N.S.B.-ers bemerkt men weinig. De kringleider van de N.S.B. van Venlo, C. Hermans, is gisteren vertrokken. Wethouder Kuypers (N.S.B.-er) heeft het portret van Mussert, dat op zijn kamer hing, kapot geslagen. De scherven liggen in de torenkamer van de raadzaal. Daaronder de twee over elkaar gevouwen handen van Mussert. De commissaris der provincie Limburg, M. graaf de Marchant et d’Ansembourg (N.S.B.-er) kwam heden om 5 uur op het raadhuis. Hij had in Duitsland vertoefd wegens hartziekte en trachtte nu een auto te krijgen om naar Maastricht te gaan. De Beauftragte dr. Schmidt, is nu in Kerkrade.
Veel huizen van N.S.B.-ers , Rijksduitsers en Wehrmachtinstanties staan op het ogenblik leeg en worden door het Venlose gepeupel geplunderd. Bij Bervoets werden lappen stof gestolen. In Genooi uit een Wehrmachtlager matrassen, lampen, buffetten, tafels, stoelen, et cetera.
Om 7 uur werden zware vernietigingsontploffingen op het vliegveld verwacht. Niet geschied.
Bevel om om 8 uur binnen te zijn.
Burgemeester kreeg vanmorgen bevel om op het Deutsches Haus te komen. Aldaar werd door H.J. Temmler Obergefolgschaftsführer medegedeeld, dat hij belast was met organisatie en uitvoering van standrecht.
Om de goede functionering van de brandweer en luchtbeschermingsdienst te verzekeren moeten alle auto’s van die diensten te Tegelen geconcentreerd worden. Daar de autoriteit en bevoegdheden van Temmler nogal geheimzinnig en onduidelijk zijn, worden slechts twee auto’s gestuurd. In de namiddag blijkt nu, dat deze auto’s door Temmler ter beschikking worden gesteld om Rijksduitsers en N.S.B.-ers naar de grens te brengen. Deze vordering is dus een foef geweest om aan auto’s te komen. Conclusie: auto’s moeten kost wat kost terug. Drie chauffeurs duiken met auto en benzine en al onder, terwijl andere nog worden weggebracht.
Couperus moet op het Deutsches Haus blijven, evenals de burgemeester. Deze laatste doet het echter niet. De Venlose politie wordt eveneens door Temmler ontwapend, waarna hij vertrok. Deze ontwapening is ongehoord, daar nu elke misdadiger vrij spel kan hebben.
Wie is Temmler en welke zijn zijn bevoegdheden?

Anna Maria Burman • 4 augustus 1776

• Uit het Dagboek van Mev. Anna Maria Burman, geb. Verkolje. Beschrijving van een Rijsie, gedaan met het Jagt van de Oost-Indische Comp. van Amsterdam na Texel, Zwol, Harderwijk en Hoorn, van den 31 Augustus tot den 9 September, Anno 1776.

Woensdag, den 4 September • S'morgens ten 6 uuren opgestaan sijnde sag 't weer er veel beeter uijt, de Wind was Noord; dus resolveerden wij weeder in Zee te steeken om na genne Muijden en so na Zwol te gaan. Ten 7 uuren staaken wij van de Helder af; ten halff agt passeerde wij de op de Rhede van Texel liggende O.I. Scheepen, waar van 2 ons ijder met 15 schooten salueerde, dat wij met 5 beantwoorden; sijlde dus met extra mooij Weer en voor de Wind ten 9 uuren t'Eyland Wieringen voorbij, vervolgens raakte Texel uijt het gesigt, en kreegen ten halff Tien Medenblik te sien, hetwelk ten 11 uuren aan de regterhand voorbij sijlde. In Zee waaren veel bruijn Vissen en een groot getal Scheepen, hetwelk een fraaij gesigt gaf. Ten halff twaalf uuren konde duijdelijk de Steeden Hindelopen en Staveren in Vriesland sien. Ten halff een uuren passeerde wij in Zee een droogte de Hoffstede genaamt om dat aldaar in oude Tijde een Hoffstede geleegen heeft, dog nu door de Zee overstroomt en tot een gevaarlijke Ondiepte geworden; ten halff 2 uuren konde wij van verre met de kijker reeds het Eyland voor ons sien. Middelerwijl gonge wij aan tafel en raakte Enkhuijsen en de verdre Hollandse kust uijt het gesigt, en sagen nu geen ander land als Urk, dat wij hoe langer hoe duydeliker konde sien, tot dat wij er eijndelijk ten 4 uuren voorbij voeren; hetselve ligt seer eensaam in het midde van de Zuijderzee. Het Eijland siet er anders vrij wel uijt, want legt hoog uijt het Waater aan de eene sijde teegens een klip aan; het dorp is tamelijk groot met een oud dog net kerkje; wij konde maar 2 boomen op het geheele Eijland sien; hetselve bestaat uyt wijlanden en werd door vissers bewoond. Ook sijn aldaar maar 2 paarden. Na dat wij nog een halff uuren gevaaren hadde, konde wij Schokland, meede een Eijland, sien, en passeerde dat ten 5 uuren, het welk een allernaarst Eijland is, eens so groot als Urk, dog so laag dat wij er de Zee op verscheijdene plaatsen saagen over het wijland stroomen, alwaar de Beeste liepen. Daar is geen dijk om, dus staan er s'winters al de Huijsen rontom in het waater, die daarom met trappen alle opgaan. Daar sijn 2 Dorpjes of liever Buurten op, en de derde Buurt is Anno 1775 geheel afgebrant. Wij konde de geringe Overblijffsels nog sien. Op een punt van dit Eyland staat nog een groote steene Kerk en Tooren, die in oude tijden gebruijkt is, maar nu als een Ruwien en sonder dak alleenig staat; de Godsdienst werd nu maar in een houte Loos gehouden. Ten 6 uuren kreegen wij de vriesse kust weeder te sien, sagen de Kuijndert en Blokziel, en aan onse regte hand de Stadt Campen, die drie groote Toorens heeft en op Zee een fraaij gesigt geeft; konde de Stadt Vollenhoven meede sien, en legt tusse seer hoog geboomte; aldaar sit nog een groot schip op de Wal, hetwelk in de storm van November 1775 darop geraakt is. Wij seijlden ten halff 7 uuren het Zwolse diep in, dat een groote Inham van de Zee is, dog vermids het donker wierd en door de ondieptens de Passagie daar seer naauw is, gongen wij ten 7 uuren ten anker, ten halff 9 uuren eeten, en ten 11 uuren na bed, hebbende deesen Dag goed weer en Voordewind gehad, en een considerable weg afgeseijlt.

Bart Vos • 3 september 1984

• Bart Vos (1951) is een Nederlandse bergbeklimmer. Zijn Himalaya-dagboek bevat dagboeken van drie beklimmingen in de Himalaya.

Maandag, 3 september 1984. 13.00 uur. Basiskamp • Edward is met Edmond door de ijsval geklommen. Edwards angst viel mee. Ik heb de zuurstofflessen gecontroleerd en met Joost de antennemasten verankerd.
17.00 uur. We hoorden geweldig gekraak. Toen we met verrekijkers het touw door de ijsval volgden, zagen we dat een ijswand was ingestort en tweehonderd meter van de route had vernietigd. Morgen moeten nieuwe touwen en ladders worden aangebracht.
21.00 uur. Een agent in donsjas opende de rits van de grote tent, beende naar binnen, ging in de houding staan, salueerde en zei dat Lama niet akkoord was. Hij had verboden dat Nederlanders door de ijsval de weg van de politie volgen.
De donsjas salueerde en vertrok.
Herman onderhandelde met Thapa. Na een half uur praten waren zij het eens, maar Thapa werd later vanuit Kathmandu teruggefloten. Herman kwam boos terug. Een Amerikaan had een walkietalkie uit zijn handen gerukt. Geen Hollander met zijn handen aan hun spullen.
Morgen praten we verder en als dat niets oplevert, leggen we onze eigen touwen en ladders door de ijsval. Peter Hillary [zoon van Edmund Hillary] en Iwan Fialla, een van de Slowaakse leiders, hebben beloofd dat zij dan ook geen gebruik meer zullen maken van de politieroute en ons zullen helpen.

H.J. Doeksen • 2 september 1986

• H.J. (Riekje) Doeksen (1928-2015) was jarenlang studentendecaan bij de letterenfaculteit van de Universiteit Utrecht. Het fragment hieronder gaat over een spannende laatste week van het lesjaar. Uit: Utrechts dagboek.

Dinsdag, 2 september • Het lijkt een rustige dag te worden. Nu nog de cijfers van middeleeuwen en we weten hoe het ervoor staat. Groepsindeling van middeleeuwen maken en overzicht van de afgestudeerden.
Het leven is vol verrassingen! Een niet aflatende stroom van studenten schijnt mij deze dag nodig te hebben. Mensen die gezakt zijn voor de tweede keer; meestal is er een oplossing, soms niet. Niet de gemakkelijkste gesprekken. Voor de laatste SOL - insluizers is er een nieuwe regeling gemaakt. Het is kort dag: uitleggen, plannen, afwegen, halen ze het voor '88. Intussen rinkelt de telefoon 35 keer op die dag. Met dezelfde vragen en verzoeken als de vorige dagen. Geen vragen ‘uit de maatschappij’. Dat geeft anders zo'n idee van ‘maatschappelijke relevantie’. Net vóór vijf uur komen de cijfers van middeleeuwen binnen. Joop verwerkt ze razend snel, zodat ik 's avonds de deeltijdstudenten (groep 1B) kan meedelen of ze geslaagd of gezakt zijn. Diplomauitreiking komt later. Gauw naar Ouderkerk en dan snel naar Nieuwegein bij een student thuis. Die nieuwbouwwijken zijn prachtig en rustig, maar voor een automobilist een immense doolhof. Eindelijk om 9.30 arriveer ik; 16 van de 18 geslaagd. Knap werk naast een dagtaak.

Woensdag, 3 september • In de stromende regen naar Kromme Nieuwe Gracht 29 om 12 studenten Algemene Letteren bij aarzelingen omtrent de keuze te helpen. Zoveel aanlokkelijke aanbiedingen daaruit slechts een keuze van twee maken. Ze willen zoveel tegelijk, — wie niet! Om 13.15 snel naar De Vooys, waar de ‘polikliniek’ weer vol zit. Misschien toch eens in een witte jas spreekuur houden, dan wordt het wachten meer acceptabel.

S.S. Dabill • 1 september 1939

• Uit het dagboek van dominee Samuel Stafford Dabill (1886-19??)

Vertaling onderaan

1 September 1939 Friday • A day of terror. Unforgettable.
Rose this morning to hear that the Germans had invaded Poland, and were attacking on all fronts. This made war absolutely certain. Grave looks on all faces and now talking in quiet tones. But an unshakeable conviction to see it through.

Edward came in and told us that he wanted Eva to go up as a telephonist at the First Aid Post at South Wilts School. It took some time to decide as she was in doubt as to what effect this would have on her career. But after a time she decided to go.

Vast crowds of children about from Portsmouth which place they are evacuating. They were being marshalled at the Memorial Hall, and they looked a pitiable sight. Gave what help I could here and there.
Went into Park Street and found the weary children sitting on the pavements. How kind the people were. They could not resist the appeal of their tired faces.

Thankful when the day came to an end.

2 September 1939 Saturday
Expected this morning to hear of the declaration of war but no news has come through. I had wondered in my own mind that it ought to come. I have always been a pacifist and have laboured incessantly for peace but there seems to be no alternative. I would rather have war with its vast threat to the future than we should go back on our promise to Poland. There is not room in the same world for our way and the Nazi way. One or other has to go.

More people from evacuation areas coming in. Mothers and infants. People running about getting them fixed up.

Took a walk this afternoon but was driven back by a thunder shower. It continued to thunder all night. Muriel very frightened. Fear for the effect of these terrible days on her.

Waited for more news of the declaration of war to end the suspense. But it did not come. Parliament met but was thrown into confusion by the announcement that they were not yet in a position to give a decision.

A rather anxious day.

Ongecorrigeerde vertaling door Chat GPT

1 september 1939, vrijdag • Een dag van verschrikking. Onvergetelijk.

Vanmorgen opgestaan met het bericht dat de Duitsers Polen waren binnengevallen en aan alle fronten aanvielen. Daarmee stond de oorlog absoluut vast. Ernstige gezichten overal en nu wordt er op gedempte toon gesproken. Maar een onwrikbare vastberadenheid om dit tot het einde toe vol te houden.

Edward kwam binnen en vertelde ons dat hij wilde dat Eva als telefoniste naar de Eerste Hulppost in de South Wilts School zou gaan. Het duurde enige tijd voordat we een besluit namen, omdat zij twijfelde welk effect dit op haar loopbaan zou hebben. Maar na een tijdje besloot ze te gaan.

Overal waren enorme menigten kinderen uit Portsmouth, vanwaaruit de evacuatie plaatsvond. Ze werden in de Memorial Hall bijeengebracht en het was een meelijwekkend gezicht. Hier en daar heb ik geholpen waar ik kon.

Ik ging naar Park Street en trof daar vermoeide kinderen aan die op de trottoirs zaten. Wat waren de mensen vriendelijk. Ze konden de smeekbede die uit hun vermoeide gezichten sprak niet weerstaan.

Dankbaar toen deze dag ten einde kwam.

2 september 1939, zaterdag • Vanmorgen verwachtte ik het bericht van de oorlogsverklaring, maar er is nog niets binnengekomen. Ik had me in gedachten afgevraagd of die verklaring niet had moeten komen. Ik ben altijd pacifist geweest en heb onvermoeibaar voor de vrede gestreden, maar er lijkt geen alternatief te zijn. Ik heb liever oorlog, met zijn enorme bedreiging voor de toekomst, dan dat we terugkomen op onze belofte aan Polen. Er is in dezelfde wereld geen plaats voor onze manier van leven én de nazi-manier. Een van beide moet verdwijnen.

Er komen steeds meer mensen uit de geëvacueerde gebieden binnen. Moeders en kleine kinderen. Mensen rennen heen en weer om onderdak en andere voorzieningen voor hen te regelen.

Vanmiddag een wandeling gemaakt, maar door een onweersbui weer naar huis gedreven. Het bleef de hele nacht onweren. Muriel was erg bang. Ik maak me zorgen over het effect dat deze verschrikkelijke dagen op haar hebben.

We wachtten in spanning op het nieuws van de oorlogsverklaring, maar dat kwam niet. Het parlement kwam bijeen, maar raakte in verwarring door de mededeling dat men nog niet in staat was een beslissing te nemen.

Een nogal angstige dag.