Reinhard Karger • 11 september 2001

• Reinhard Karger bezocht in 2001 in de dagen rond 9/11 zijn broer in New York, en hield toen een dagboek bij.

Dienstag, 11. September • Ich wollte mich später mit Steve, dem Sohn des zweiten Mannes meiner Mutter, treffen. Wir hatten Zeit und Ort noch nicht ausgemacht, aber wir waren verabredet, bis spätestens 10 Uhr zu telefonieren. Mit meinem Bruder frühstückte ich im Heck des Bootes mit Blick auf Manhattan. Der Morgen war ruhig und warm, das Wetter versprach, ausgezeichnet zu werden. Die Sonne ging genau zwischen den Zwillingstürmen über der Stadt auf. Ich fotografierte sie so oft, dass mein Bruder mich irgendwann fragte, ob ich denn nicht allmählich genug Bilder davon hätte.

Mein Bruder fuhr zur Arbeit, und ich saß mit einem Buch auf Deck, bis die Sonne zu stark wurde. 8.15 Uhr ging ich in die Kajüte und legte mich mit dem Buch so auf das Bett, dass ich durch die Decksluke den blauen Himmel sehen konnte. Das Boot schaukelte leicht, und ich schlummerte über meinem Buch ein. Kurz nach 9 Uhr klingelte das Telefon. Es war Steve. Wir plauderten und machten Pläne für den Tag. Er erklärte mir, wo wir uns treffen könnten, welche Linie ich am besten nehmen sollte. Ich wollte eine Zigarette rauchen und kletterte auf Deck. Dann erst sah ich den Rauch.

Zuerst bemerkte ich eine Wolke im Süden, eigenartig grade, wie eine liegende Zigarre. Ich drehte den Kopf, erkannte, dass sie bei den World Trade Centern endete. Dann erst verstand ich, dass sie dort begann. Ich sagte zu Steve: "Die Tower brennen." Jetzt erst bemerkte ich die Menschen auf den anderen Booten, die auch nach Manhattan hinüberblickten. Ein Pärchen auf einem benachbarten Boot hatte einen Fernseher. Sie sagten: Terroristen mit Flugzeugen, ein Anschlag, kein Unfall, beide Türme getroffen. Ich legte auf. Steve habe ich in dem Sommer nicht mehr gesehen.

Fassungslos starrte ich auf die qualmenden Twin Towers. Hinter einigen Fenstern schien es zu brennen. Der Himmel darüber war strahlend blau. Teile der Fassade fielen hinunter. Ich holte die Kamera und begann zu fotografieren. Dann geschah das Unfassbare: Dunkel und böse grollend brach der Südturm in sich zusammen, implodierte. Der Kollaps zog sich eine gefühlte Ewigkeit hin. Als er abebbte, quoll eine Wolke aus den Straßen hervor, bedeckte die umgebenden Häuser und verhüllte den unteren Teil von Manhattan. Der Südturm war verschwunden. Der Nordturm stand in einer Wolke aus Staub, Stahl und Rauch.

Wieder klingelte das Telefon. Mein Vater rief aus Deutschland an. Er fragte, wie es mir ginge, wo ich sei. Ich sage nur: "Der eine Turm ist weg, einfach weg." Er erklärte mir: "Auch das Pentagon ist getroffen, vielleicht noch mehr. In Pennsylvania haben sie ein Flugzeug abgeschossen." Das Ausmaß der Katastrophe überstieg alle Vorstellungen. Immerhin: Der Nordturm des WTC stand noch. Qualmend. Die Situation schien sich zu entspannen.

Etwa um 10.30 Uhr passierte es: Laut, dumpf und wie in Zeitlupe sackte das Gebäude in sich zusammen. Eine Rauchsäule zeichnete seine Silhouette ein letztes Mal in den Himmel. Dann verschlang die Wolke Manhattan und verfinsterte die Sonne. Die Insel verschwand völlig. Eine Brise Nordwind drückte Staub und Qualm aus den Straßen nach Süden in den Hafen von New York. Ganz allmählich klärte sich der Rauch ein wenig, und die Skyline zeigte ihre neuen Konturen.

Erst am späten Nachmittag, und für mich nicht mehr hörbar, kollabierte nach langen Bränden auch ein dritter Turm, WTC 7, ein Hochhaus mit 47 Stockwerken, allerdings ohne eine wirklich fühlbare Lücke zu hinterlassen. Die Zwillingstürme hatten wie kein anderes Gebäude die Skyline dominiert.

Mein Bruder kam erst spät zurück. Die Straßen waren verstopft, überall gab es Staus und Kontrollen. Der Abendhimmel war wolkenlos. Als die Sonne unterging, tauchte sie ganz Manhattan in rötlich-goldenes Licht. Der Tag ging - und hinterließ tiefe Ratlosigkeit und Trauer. Das Fernsehen brachte pausenlos Berichte, Gespräche, Spekulationen über die Zahl der Opfer - und bald auch Namen von Tätern und Vermutungen über Motive. Jedem war bewusst: Etwas war an diesem Tag geendet. Aber keiner wußte, was begonnen hatte.

Vertaling door ChatGPT:

Dinsdag 11 september • Ik wilde later afspreken met Steve, de zoon van de tweede man van mijn moeder. We hadden tijd en plaats nog niet afgesproken, maar we hadden afgesproken elkaar uiterlijk om tien uur te bellen. Met mijn broer ontbeet ik achter op de boot, met uitzicht op Manhattan. De ochtend was rustig en warm, het weer beloofde uitstekend te worden. De zon kwam precies tussen de Twin Towers boven de stad op. Ik fotografeerde ze zo vaak dat mijn broer me op een gegeven moment vroeg of ik er zo langzamerhand niet genoeg foto's van had.

Mijn broer ging naar zijn werk en ik zat met een boek op het dek tot de zon te sterk werd. Om 8.15 uur ging ik de kajuit in en ging met mijn boek op bed liggen, zo dat ik door het dakluik de blauwe hemel kon zien. De boot wiegde zachtjes en ik dommelde boven mijn boek in. Kort na negen uur ging de telefoon. Het was Steve. We praatten wat en maakten plannen voor de dag. Hij legde uit waar we konden afspreken en welke lijn ik het beste kon nemen. Ik wilde een sigaret roken en klom het dek op. Pas toen zag ik de rook.

Eerst zag ik in het zuiden een wolk, merkwaardig recht, als een liggende sigaar. Ik draaide mijn hoofd en zag dat hij bij het World Trade Center eindigde. Pas toen begreep ik dat hij daar begon. Ik zei tegen Steve: ‘De torens staan in brand.’ Nu pas merkte ik de mensen op de andere boten, die ook naar Manhattan keken. Een stel op een naburige boot had een televisie. Ze zeiden: terroristen met vliegtuigen, een aanslag, geen ongeluk, beide torens geraakt. Ik hing op. Steve heb ik die zomer niet meer gezien.

Verbijsterd staarde ik naar de rokende Twin Towers. Achter enkele ramen leek brand te zijn. De hemel erboven was stralend blauw. Delen van de gevel vielen naar beneden. Ik haalde de camera en begon te fotograferen. Toen gebeurde het onvoorstelbare: donker en dreigend grommend zakte de South Tower in elkaar, hij implodeerde. De instorting leek een eeuwigheid te duren. Toen die voorbij was, stroomde er een wolk uit de straten omhoog, die de omliggende gebouwen bedekte en het onderste deel van Manhattan aan het zicht onttrok. De South Tower was verdwenen. De North Tower stond in een wolk van stof, staal en rook.

Opnieuw ging de telefoon. Mijn vader belde vanuit Duitsland. Hij vroeg hoe het met me ging en waar ik was. Ik zei alleen: ‘De ene toren is weg, gewoon weg.’ Hij vertelde me: ‘Het Pentagon is ook geraakt, misschien nog meer. In Pennsylvania hebben ze een vliegtuig neergeschoten.’ De omvang van de ramp ging elk voorstellingsvermogen te boven. Maar goed: de North Tower van het WTC stond nog overeind. Rokend. De situatie leek tot rust te komen.

Rond half elf gebeurde het: luid, dof en alsof het in slow motion ging, zakte het gebouw in elkaar. Een rookzuil tekende zijn silhouet nog één keer af tegen de hemel. Toen verzwolg de wolk Manhattan en verduisterde de zon. Het eiland verdween volledig. Een bries uit het noorden duwde stof en rook vanuit de straten naar het zuiden, de haven van New York in. Heel geleidelijk trok de rook een beetje op en kreeg de skyline zijn nieuwe contouren.

Pas laat in de middag — en voor mij niet meer hoorbaar — stortte na urenlange brand ook een derde toren in, WTC 7, een gebouw van 47 verdiepingen, zij het zonder werkelijk een voelbare leegte achter te laten. De Twin Towers hadden de skyline als geen ander gebouw gedomineerd.

Mijn broer kwam pas laat terug. De straten stonden vol, overal waren files en controles. De avondhemel was wolkenloos. Toen de zon onderging, baadde ze heel Manhattan in roodgouden licht. De dag liep ten einde — en liet diepe verbijstering en verdriet achter. Op televisie kwamen onafgebroken reportages, gesprekken en speculaties over het aantal slachtoffers — en al snel ook namen van daders en vermoedens over hun motieven. Iedereen besefte: iets was die dag geëindigd. Maar niemand wist wat er was begonnen.

Willem Oltmans • 11 september 2001

• Willem Oltmans (1925-2004) was een Nederlandse journalist. Zijn dagboeken (76 delen) zullen in hun geheel online worden gezet bij de DBNL.

11 september 2001
Hans Geerlofs belde dat twee vliegtuigen in het World Trade Center in New York zijn gevlogen. Eindelijk, ik ben opgelucht. Wanneer - als het er al ooit van komt - zullen de Amerikanen wakker worden en stoppen met hun arrogantie en wereldwijde criminele gedrag?
Ik ben opgetogen, het werd de hoogste tijd dat ze - met hun raketschild - eindelijk eens voelen hoe laat het is.
Ik heb om 16.00 uur Peter en Edwin gewaarschuwd; ze wisten nog van niets.
Ze doen heel zielig op tv, maar hoe zit het dan met de misdaden van de Donovan boys [Een bijnaam voor de CIA, naar William ‘Wild Bill’ Donovan, hoofd van de Office of Strategic Services (OSS). Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de CIA] over de hele wereld?
Peter belde rond 17:00 uur: ‘Willem, ik ben geschokt. Dit verandert de loop van de geschiedenis.’ Hij heeft gelijk. De symboliek is kolossaal. Maar, hoe vreselijk ook, ze hebben het over zichzelf afgeroepen.
Op CNN wordt het om 18:40 uur om te lachen. Senator Orrin Hatch noemt de daders ‘cowards’, burgemeester Rudolph Giuliani van New York is heel erg boos en iedereen praat onzin. Hoe zit het met de Amerikaanse lafaards die zoveel plaatsen op de wereld hebben gebombardeerd? ‘Wat ze gedaan hebben is overduidelijk een daad van oorlog,’ zegt senator John McCain, ‘en niet uitgelokt!’ Maar hoe zit het dan met Libië, Vietnam en al die andere landen waar de vs militair hebben opgetreden?
‘We are going to answer the basterds,’ zegt Hatch. Ik zeg weer hetzelfde: hoe zit het dan met de ‘snelweg des doods’ in Irak waar ondanks de Amerikaanse garantie van een veilige aftocht, de terugtrekkende duizenden Irakese militairen werden gebombardeerd en gruwelijk uitgeroeid? ‘Onze manier van leven is anders dan die van Osama bin Laden,’ merkt Hatch op. En vervolgens komt er weer een congreslid op tv die verkondigt dat ze de ‘lafaards en terroristen’ zullen pakken. Maar sommige mensen op de wereld zien de vs juist als de ‘lafaards en terroristen’. Ik in ieder geval. De verslaggevers van CNN komen superlatieven tekort voor deze buitengewone tragedie. Bush is net terug in het Witte Huis en zegt dat ze de lafaards zullen najagen en straffen. Wat er gebeurd is, is dat Sharon de problemen in het Midden-Oosten heeft veroorzaakt en dat Bush jr. deze aanslagen over zich heeft afgeroepen door te opereren zoals Sharon — met zijn team van oorlogshitsers.
Voormalig ambassadeur bij de Verenigde Naties voor de vs Richard Holbrooke zegt dat iedereen moet helpen de terroristen die achter de aanslagen zitten te vinden, inclusief de Russen, Chinezen, en de landen in het Midden-Oosten... Dat kan dus niet. Hij hint naar een militaire vergeldingsactie tegen de Taliban, omdat zij Osama bin Laden verbergen.
Om 19:45 uur hebben de Amerikanen drie oorlogsschepen de zee op gestuurd, twee vliegdekschepen zijn onderweg naar New York.
Senator Chris Dodd vergelijkt het met de aanval op Pearl Harbor. Dodd wordt onderbroken voor Henry Kissinger, die vanuit Duitsland reageert. Hij pleit voor een gezamenlijke reactie en wil serieuze druk uitoefenen op de Taliban.
Maar afschuwelijk wat die mensen in die vliegtuigen, die begrepen moeten hebben dat ze in Osama's vliegende bommen zaten, moesten doormaken... En wat is er in godsnaam allemaal gebeurd in de straten en huizen rond het World Trade Center?
Philip Freriks, de lul van het NOS Journaal, heeft het over Lockerbie, maar geen hond hoor je over de Amerikaanse kruiser die een Iraans passagiersvliegtuig neerpafte.
De kennismakingsbezoeken van Máxima zijn afgelast! Hoe zielig. Minister De Grave zegt dat het een nieuwe Koude Oorlog is. De Tweede Kamer stopte. Partijleider van de PvdA Ad Melkert: ‘Het snijdt door het hart,’ partijleider voor de VVD Hans Dijkstal: ‘De wereld zal nooit meer dezelfde zijn.’ Beatrix condoleert Bush, er staan veldbedjes op Schiphol. Aart zegt dat Wall Street is geraakt. De beurs ging dicht, aandelen daalden nog verder. Voor Kok is het onbeschrijflijk wat terrorisme kan doen. Maar wat hebben de VS met terrorisme allemaal uitgehaald?
Kok zegt: ‘Amerika is in het hart getroffen.’ Hij geeft een prima reactie.
De gevolgen zijn niet te overzien. Peter sloeg de spijker op zijn kop toen hij zei dat dit een keerpunt in de geschiedenis zal worden. Blair zegt dat het volstrekt fanatisme van de terroristen is, maar ondertussen bombardeert Groot-Brittannië zelf Irak. Rob de Wijk [hoogleraar Internationale Betrekkingen die in nieuws- en actualiteitenprogramma's werd gevraagd om als deskundige commentaar te geven op de internationale militair-politieke situatie als gevolg van de aanslagen in de VS] zegt dat Osama bin Laden had aangekondigd dat hij een rechtstreekse aanval op Amerika zou gaan uitvoeren. Pim Fortuyn: ‘Wrede operatie...’. Ik lach ze gewoon uit. De Wijk noemt zelfs Irak. Van Aartsen vond het ook vreselijk.
De reactie van Anne Knulst viel me mee. Ik legde uit dat de controverse tussen Sharon en Arafat zich nu tussen Bush en Osama gaat afspelen.
Israël rouwt! Shimon Peres zegt: ‘Our hearts are with you. It was an attack on civilization to introduce the law of the jungle.’ ‘Each Israeli feels as an American today,’ zegt Peres. Nee, wij waren het die vanaf het kolonialisme over de andere landen heen liepen. Hoe komt het toch dat ik op de hand van de blije mensen in het Nabije Oosten ben?
Poetin noemde het op tv - met een ernstig gezicht - een verachtelijke tragedie.

Nadine Finsterbusch • 10 september 1994

• In 1994 was Nadine Finsterbusch 14 jaar en verliefd op Mark Owen van Take That. Bij Der Spiegel zijn een paar dagboekfragmenten van haar te lezen.

Vertaling onderaan

10. September 1994
Gestern habe ich die MTV Video Music Awards 1994 geguckt. Seitdem finde ich: Snoop Doggy Dogg, Björk, Steven Dorff, Nirvana und Soundgarden total cool! Die waren echt alle soo nett und witzig, das hätte ich besonders von Snoop Doggy Dogg nicht erwartet.

Eine tragische Nachricht: Mark [Owen] hat die Haare ab. Total ekelig. Aber abwarten. Er muss ja nicht immer gut aussehen.

Vertaling door ChatGPT:

10 september 1994 • Gisteren heb ik naar de MTV Video Music Awards van 1994 gekeken. Sindsdien vind ik Snoop Doggy Dogg, Björk, Steven Dorff, Nirvana en Soundgarden helemaal te gek! Ze waren echt allemaal zó aardig en grappig, dat had ik vooral van Snoop Doggy Dogg niet verwacht.

Een tragisch bericht: Mark [Owen] heeft zijn haar eraf! Echt walgelijk. Maar we zullen zien. Hij hoeft er natuurlijk niet altijd goed uit te zien.

Maarten 't Hart • 9 september 1970

• In 1969-1970 hield de Nederlandse schrijver Maarten 't Hart (1944) een onregelmatig dagboek bij.

9 sept. • Het beroerde van heimwee is ook dat niemand je begrijpt. H. zegt altijd:
iedereen heeft van die gevoelens, het is helemaal niets bijzonders, je moet je er over heen zetten. Nou, als dat waar is zou ik wel eens willen weten waarom mensen dan zo graag van huis gaan. Ik weet heel zeker dat als H. niet zo graag weg wilde, ik nooit, nooit, nooit ook maar een dag zou weggaan. Nergens vind je, noch in de literatuur, noch in de muziek, heimwee op adequate wijze beschreven of getoonzet. Alleen in het tweede deel van de negende van Dvorak hoor je het plotseling. Je kunt er met niemand over praten, iedereen kijkt je aan en je ziet in de blik van de ander: die is niet goed wijs, die kan zomaar met vakantie en vindt het niet leuk. Niet leuk? Ik vind het afschuwelijk. Wat is er nu elders te zien waarvoor je op reis zou willen gaan. Gebouwen? Schilderijen? Gebouwen zijn helemaal nooit mooi en reproducties van schilderijen zijn doorgaans mooier dan de originelen. Nee, je zou alleen voor landschappen op reis kunnen gaan. Maar bossen zijn overal eender. Nou ja, ik weet dat ik op dit punt niet redelijk ben (of nog minder redelijk dan op andere punten) maar ik zou me zielsgelukkig voelen als ik nu, zolang ik leef, nooit meer op reis zou hoeven. In Rusland schijnen de inwoners hun land, soms zelfs hun district niet uit te mogen. Hoe zeldzaam benijdenswaardig!

Reinhard Karger • 8 september 2001

• De Duitser Reinhard Karger bezocht begin september 2001 zijn broer in New York, en maakte zo de aanslag op het WTC mee.


Freitag, 7. September: Am späten Nachmittag holte mein Bruder mich vom Flughafen ab. Wir fuhren durch den Feierabendverkehr zu seinem Boot in der Liberty Landing Marina, einem Yachthafen auf der Manhattan gegenüberliegenden Seite des Hudson River. Direkt auf der anderen Seite glitzerten die Wolkenkratzer des World Financial Center - eines Hochhauskomplexes, vollgestopft mit so vielen Unternehmen, dass er eine eigene Postleitzahl hat. American Express hatte seinen Sitz dort, Dow Jones, die Bank of America und Dutzende andere. Und darüber thronten die alles überragenden Zwillingstürme des World Trade Center.

Samstag, 8. September: Wir machten uns auf zu unserem ersten Segeltörn - vorbei an Manhattan und der Freiheitsstatue, unter der Verrazano-Narrows-Brücke hindurch, der größten Hängebrücke der USA, und bis auf den offenen Ozean hinaus. Bis zum Ambrose Lighthouse wollten wir, dem Punkt, an dem auf amerikanischer Seite die Zeit für das "Blaue Band" genommen wird, die schnellste Atlantiküberquerung eines Passagierschiffes.

Sonntag, 9. September: Bei blendendem Wetter fuhren wir wieder mit dem Boot aus. Am Nachmittag begegneten uns die auslaufenden Kreuzfahrtschiffe - gewaltige weiße Ozeanriesen - auf dem Weg von New York zu den Bermudas. Abends fuhren wir durch den dunkel werdenden Hafen, ganz nah an Manhattan heran. Wir glitten an den leuchtenden Hochhäusern des World Financial Center vorbei und dem dazugehörenden Yachthafen mit seinen eleganten, teuren Booten. Manche hatten eigene Hubschrauber auf dem Achterdeck.

Montag, 10. September: Ich frühstückte gemeinsam mit meinem Bruder, dann musste er zur Arbeit fahren. Ich blieb den ganzen Tag auf dem Boot, lag in der Hängematte zwischen Mast und Vorsegel. Kochen, essen, dann Siesta unter Deck. Ein Tag der Muße, eine Pause im Leben.

Ongecorrigeerde vertaling door ChatGPT:

Vrijdag 7 september: Aan het eind van de middag haalde mijn broer me op van het vliegveld. We reden door het spitsverkeer naar zijn boot in de Liberty Landing Marina, een jachthaven aan de overkant van de Hudson, tegenover Manhattan. Direct aan de overkant schitterden de wolkenkrabbers van het World Financial Center — een complex van hoge gebouwen, volgestouwd met zoveel bedrijven dat het een eigen postcode heeft. American Express had er zijn hoofdkantoor, evenals Dow Jones, Bank of America en tientallen andere bedrijven. En daarbovenuit torenden de alles overtreffende Twin Towers van het World Trade Center.

Zaterdag 8 september: We gingen op onze eerste zeiltocht — langs Manhattan en het Vrijheidsbeeld, onder de Verrazano-Narrows Bridge door, de grootste hangbrug van de Verenigde Staten, en vervolgens de open oceaan op. We wilden tot aan de Ambrose Lighthouse varen, het punt waar aan Amerikaanse zijde de tijd wordt opgenomen voor het ‘Blue Riband’, de snelste Atlantische oversteek door een passagiersschip.

Zondag 9 september: Bij schitterend weer voeren we opnieuw met de boot uit. ’s Middags kwamen we de uitvarende cruiseschepen tegen — enorme witte oceaanreuzen — die vanuit New York onderweg waren naar de Bermuda’s. ’s Avonds voeren we door de donker wordende haven, heel dicht langs Manhattan. We gleden langs de verlichte hoogbouw van het World Financial Center en de bijbehorende jachthaven met haar elegante, dure boten. Sommige hadden een eigen helikopter op het achterdek.

Maandag 10 september: Ik ontbeet samen met mijn broer, waarna hij naar zijn werk moest. Ik bleef de hele dag op de boot en lag in de hangmat tussen de mast en het voorzeil. Koken, eten, daarna een siësta benedendeks. Een dag van ledigheid, een pauze in het leven.

Menno ter Braak • 7 september 1939

• Menno ter Braak (1902-1940) was een Nederlandse schrijver. Na de Duitse inval in Polen (1 september 1939) hield hij een maand lang een journaal bij.

Zutphen, 7 Sept.
[...] Slechte berichten uit Polen; gesnoef uit het hoofdkwartier van den Führer. Finis Poloniae? Mijn grootste verlangen: deze gebeurtenissen in hun historische voltooidheid te zien, op een afstand van tien jaar, in 1950. Ik ben in ieder opzicht en voor alles: toeschouwer, ook in mijn activiteit. Gesublimeerde lafheid? Waarschijnlijk; maar geen geestelijke herbewapeningslafheid.
[...]
Het denken aan mijn roman, dat mij de laatste maanden voortdurend bezig hield, is sedert het uitbreken van den oorlog vrijwel verdwenen. Men kan zich niet bezig houden met fictieve figuren, zoolang deze oorlogstoestand ons behoort te trainen in het opgeven van ficties... zelfs ficties, waarin een niet-fictieve wereld zou kunnen bezinken. Ook hier: de totale oorlog. - Weer een bewijs, overigens, dat diegenen gelijk hebben, die zeggen, dat ik geen ‘echte’ romanschrijver ben; want zooeen zou onverdroten voortromanceeren, en zelfs uit deze omstandigheden waarschijnlijk onmiddellijk ‘den roman’ puren. Misschien ook een bewijs, dat ik, als ik nog eens den tijd daarvoor kreeg, een beteren roman zou schrijven dan zij. Maar misschien ook niet.
[...]
Zonder de gelijkheid zou het Christendom niet zijn ontstaan, zonder de ongelijkheid zou het niet zijn blijven voortbestaan, zonder de wisselwerking van beide zou het nu niet meer bestaan. Daarmee is niet gezegd, dat de Evangeliën en de brieven van Paulus niet allerlei concessies aan de ongelijkheid bevatten; maar hun publiek is dat van de gelijkheid, d.w.z. van degenen, die belang hadden bij de gelijkmaking door het ophanden zijnde Oordeel. Nog bij Luther is dat zoo; het Christendom wordt gematigder naarmate de illusie van den Jongsten Dag, die binnenkort komen zal, verzwakt. In plaats van den Jongsten Dag komt nu de Blitzkrieg: ook een soort verlossing en gewelddadige rechtvaardiging op korten termijn. Luther zou een perfecte Blitzkrieg-apostel geweest zijn.

Ik ben nooit pacifist geweest en heb nooit geloofd aan zoo iets absurds als wereldvrede. Maar ik heb geloofd aan den vrede in West-Europa, en daarom zie ik dezen oorlog als een burgeroorlog. Wanneer het gelukt Duitschland te ‘europeaniseeren’, zijn de Vereenigde Staten van (West) Europa geen utopie meer.

Claire Goll • 6 september 1939

• Claire Goll (1890–1977) was een Duits-Franse journaliste, schrijfster en dichteres, en echtgenote van de dichter Yvan Goll. Uit: Alles is ijdelheid (vertaald door Frans de Haan en Marianne Kaas).

6 september 1939
We kwamen na een overtocht van elf dagen in New York aan. De oorlog was enkele dagen tevoren uitgebroken. 'Heb ik het recht hier te zijn terwijl de anderen strijden?' vroeg Goll me. Hij wilde onmiddellijk terugkeren. […]
 
Ver van het oude Europa, waar al eeuwenlang een hele meute staatjes van maar één gedachte bezeten was: oorlog!, werd ik overspoeld door een verbijsterend geluksgevoel. Het kwam me voor dat alles kon. Zonder dat als vernederend te ervaren had ik kranten kunnen verkopen of schoenen poetsen. In Parijs zou die gedachte zelfs niet bij me zijn opgekomen. Maar de Amerikaanse sfeer straalde zo'n dynamiek uit dat geen enkele bezigheid je naar beneden kon halen.

Ik merkte al gauw dat het ons niet moeilijk zou vallen ons brood te verdienen. Dat geweldige land had werk voor iedereen die een of ander vak kende en wist ook mensen met de gekste specialismen te gebruiken. De Duitsers die zich er na 1933 hadden gevestigd, bekleedden, toen wij er aankwamen, al belangrijke functies in musea, orkesten en ziekenhuizen. In Frankrijk zouden ze zelfs geen baantje als straatveger hebben kunnen krijgen. Hoe gastvrij de Fransen alle vluchtelingen ook ontvangen, met hun protectionistische kleinzieligheid hebben ze zich een trieste faam verworven. Zij bewaren de goede betrekkingen voor zich zelf, terwijl de Amerikanen, in hun dorst naar vers bloed en nieuwe ideeën, proberen maximaal profijt te trekken van de vreemdelingen die naar hun land komen. Een ieder krijgt er zijn kans, behalve dichters.

Kees Kokke • 5 september 1944

• Kees Kokke (1915-1985) was in de oorlog gemeentearchivaris van Venlo. Hij hield in die jaren een dagboek bij.

Dinsdag 5 september 1944 (Dolle Dinsdag)
Gedurende het grootste deel van de nacht en de gehele morgen nog sterke doortocht van gemotoriseerde troepen (rupsvrachtauto’s, pantserwagens en tanks), waarschijnlijk een gemotoriseerde divisie. De wagens zijn afgedekt met groene takken en twijgen, of op andere wijze gecamoufleerd, om ze te onttrekken aan het spiedend oog van de Engelse jagertjes, die af en toe over de colonnes vliegen en vooral op de grote wegen buiten de steden de voorbijtrekkende troepen mitrailleren. De Duitse soldaten zijn zenuwachtig en down.
Het bombardement van het vliegveld is blijkbaar zo doeltreffend geweest, dat er, althans in deze paniekomstandigheden, geen herstellen meer aan is. Het veld is gewoon doorploegd. De Duitsers hebben derhalve besloten om het vliegveld op te geven en de nog bruikbare installaties te verwoesten of onklaar te maken. Vannacht zijn er nog 18 jagertjes in westelijke richting opgestegen vanaf de enige nog bruikbare startbaan, terwijl vanmorgen de laatste vliegtuigen het vliegveld verlieten.
Tegen 9 uur waren verschillende ontploffingen hoorbaar, terwijl in de verte rookwolken te zien waren.
Er hebben vanzelfsprekend geen vorderingen meer voor het vliegveld plaats gehad, doch de meeste mannen weten dit nog niet en blijven maar binnen, om geen gevaar te lopen opgepikt te worden.
Bijna het gehele bedrijf en openbare leven ligt stil. Fabrieken, werkplaatsen en kantoren zijn gesloten. Het gemeentepersoneel is thuis gebleven. Alleen de burgemeester en een aantal ambtenaren is op het stadhuis aanwezig.

21.00 uur
De berichten over de val van Breda zijn bevestigd. De geallieerde troepen zouden oprukken in de richting van Holland. Elkeen is nog steeds in afwachting van een spoedige bevrijding.
Deze dag werd nog geheel en al beheerst door het terugtrekken van de Duitse troepen. Er is echter weer volledige orde.
Van de N.S.B.-ers bemerkt men weinig. De kringleider van de N.S.B. van Venlo, C. Hermans, is gisteren vertrokken. Wethouder Kuypers (N.S.B.-er) heeft het portret van Mussert, dat op zijn kamer hing, kapot geslagen. De scherven liggen in de torenkamer van de raadzaal. Daaronder de twee over elkaar gevouwen handen van Mussert. De commissaris der provincie Limburg, M. graaf de Marchant et d’Ansembourg (N.S.B.-er) kwam heden om 5 uur op het raadhuis. Hij had in Duitsland vertoefd wegens hartziekte en trachtte nu een auto te krijgen om naar Maastricht te gaan. De Beauftragte dr. Schmidt, is nu in Kerkrade.
Veel huizen van N.S.B.-ers , Rijksduitsers en Wehrmachtinstanties staan op het ogenblik leeg en worden door het Venlose gepeupel geplunderd. Bij Bervoets werden lappen stof gestolen. In Genooi uit een Wehrmachtlager matrassen, lampen, buffetten, tafels, stoelen, et cetera.
Om 7 uur werden zware vernietigingsontploffingen op het vliegveld verwacht. Niet geschied.
Bevel om om 8 uur binnen te zijn.
Burgemeester kreeg vanmorgen bevel om op het Deutsches Haus te komen. Aldaar werd door H.J. Temmler Obergefolgschaftsführer medegedeeld, dat hij belast was met organisatie en uitvoering van standrecht.
Om de goede functionering van de brandweer en luchtbeschermingsdienst te verzekeren moeten alle auto’s van die diensten te Tegelen geconcentreerd worden. Daar de autoriteit en bevoegdheden van Temmler nogal geheimzinnig en onduidelijk zijn, worden slechts twee auto’s gestuurd. In de namiddag blijkt nu, dat deze auto’s door Temmler ter beschikking worden gesteld om Rijksduitsers en N.S.B.-ers naar de grens te brengen. Deze vordering is dus een foef geweest om aan auto’s te komen. Conclusie: auto’s moeten kost wat kost terug. Drie chauffeurs duiken met auto en benzine en al onder, terwijl andere nog worden weggebracht.
Couperus moet op het Deutsches Haus blijven, evenals de burgemeester. Deze laatste doet het echter niet. De Venlose politie wordt eveneens door Temmler ontwapend, waarna hij vertrok. Deze ontwapening is ongehoord, daar nu elke misdadiger vrij spel kan hebben.
Wie is Temmler en welke zijn zijn bevoegdheden?

Anna Maria Burman • 4 augustus 1776

• Uit het Dagboek van Mev. Anna Maria Burman, geb. Verkolje. Beschrijving van een Rijsie, gedaan met het Jagt van de Oost-Indische Comp. van Amsterdam na Texel, Zwol, Harderwijk en Hoorn, van den 31 Augustus tot den 9 September, Anno 1776.

Woensdag, den 4 September • S'morgens ten 6 uuren opgestaan sijnde sag 't weer er veel beeter uijt, de Wind was Noord; dus resolveerden wij weeder in Zee te steeken om na genne Muijden en so na Zwol te gaan. Ten 7 uuren staaken wij van de Helder af; ten halff agt passeerde wij de op de Rhede van Texel liggende O.I. Scheepen, waar van 2 ons ijder met 15 schooten salueerde, dat wij met 5 beantwoorden; sijlde dus met extra mooij Weer en voor de Wind ten 9 uuren t'Eyland Wieringen voorbij, vervolgens raakte Texel uijt het gesigt, en kreegen ten halff Tien Medenblik te sien, hetwelk ten 11 uuren aan de regterhand voorbij sijlde. In Zee waaren veel bruijn Vissen en een groot getal Scheepen, hetwelk een fraaij gesigt gaf. Ten halff twaalf uuren konde duijdelijk de Steeden Hindelopen en Staveren in Vriesland sien. Ten halff een uuren passeerde wij in Zee een droogte de Hoffstede genaamt om dat aldaar in oude Tijde een Hoffstede geleegen heeft, dog nu door de Zee overstroomt en tot een gevaarlijke Ondiepte geworden; ten halff 2 uuren konde wij van verre met de kijker reeds het Eyland voor ons sien. Middelerwijl gonge wij aan tafel en raakte Enkhuijsen en de verdre Hollandse kust uijt het gesigt, en sagen nu geen ander land als Urk, dat wij hoe langer hoe duydeliker konde sien, tot dat wij er eijndelijk ten 4 uuren voorbij voeren; hetselve ligt seer eensaam in het midde van de Zuijderzee. Het Eijland siet er anders vrij wel uijt, want legt hoog uijt het Waater aan de eene sijde teegens een klip aan; het dorp is tamelijk groot met een oud dog net kerkje; wij konde maar 2 boomen op het geheele Eijland sien; hetselve bestaat uyt wijlanden en werd door vissers bewoond. Ook sijn aldaar maar 2 paarden. Na dat wij nog een halff uuren gevaaren hadde, konde wij Schokland, meede een Eijland, sien, en passeerde dat ten 5 uuren, het welk een allernaarst Eijland is, eens so groot als Urk, dog so laag dat wij er de Zee op verscheijdene plaatsen saagen over het wijland stroomen, alwaar de Beeste liepen. Daar is geen dijk om, dus staan er s'winters al de Huijsen rontom in het waater, die daarom met trappen alle opgaan. Daar sijn 2 Dorpjes of liever Buurten op, en de derde Buurt is Anno 1775 geheel afgebrant. Wij konde de geringe Overblijffsels nog sien. Op een punt van dit Eyland staat nog een groote steene Kerk en Tooren, die in oude tijden gebruijkt is, maar nu als een Ruwien en sonder dak alleenig staat; de Godsdienst werd nu maar in een houte Loos gehouden. Ten 6 uuren kreegen wij de vriesse kust weeder te sien, sagen de Kuijndert en Blokziel, en aan onse regte hand de Stadt Campen, die drie groote Toorens heeft en op Zee een fraaij gesigt geeft; konde de Stadt Vollenhoven meede sien, en legt tusse seer hoog geboomte; aldaar sit nog een groot schip op de Wal, hetwelk in de storm van November 1775 darop geraakt is. Wij seijlden ten halff 7 uuren het Zwolse diep in, dat een groote Inham van de Zee is, dog vermids het donker wierd en door de ondieptens de Passagie daar seer naauw is, gongen wij ten 7 uuren ten anker, ten halff 9 uuren eeten, en ten 11 uuren na bed, hebbende deesen Dag goed weer en Voordewind gehad, en een considerable weg afgeseijlt.

Bart Vos • 3 september 1984

• Bart Vos (1951) is een Nederlandse bergbeklimmer. Zijn Himalaya-dagboek bevat dagboeken van drie beklimmingen in de Himalaya.

Maandag, 3 september 1984. 13.00 uur. Basiskamp • Edward is met Edmond door de ijsval geklommen. Edwards angst viel mee. Ik heb de zuurstofflessen gecontroleerd en met Joost de antennemasten verankerd.
17.00 uur. We hoorden geweldig gekraak. Toen we met verrekijkers het touw door de ijsval volgden, zagen we dat een ijswand was ingestort en tweehonderd meter van de route had vernietigd. Morgen moeten nieuwe touwen en ladders worden aangebracht.
21.00 uur. Een agent in donsjas opende de rits van de grote tent, beende naar binnen, ging in de houding staan, salueerde en zei dat Lama niet akkoord was. Hij had verboden dat Nederlanders door de ijsval de weg van de politie volgen.
De donsjas salueerde en vertrok.
Herman onderhandelde met Thapa. Na een half uur praten waren zij het eens, maar Thapa werd later vanuit Kathmandu teruggefloten. Herman kwam boos terug. Een Amerikaan had een walkietalkie uit zijn handen gerukt. Geen Hollander met zijn handen aan hun spullen.
Morgen praten we verder en als dat niets oplevert, leggen we onze eigen touwen en ladders door de ijsval. Peter Hillary [zoon van Edmund Hillary] en Iwan Fialla, een van de Slowaakse leiders, hebben beloofd dat zij dan ook geen gebruik meer zullen maken van de politieroute en ons zullen helpen.

H.J. Doeksen • 2 september 1986

• H.J. (Riekje) Doeksen (1928-2015) was jarenlang studentendecaan bij de letterenfaculteit van de Universiteit Utrecht. Het fragment hieronder gaat over een spannende laatste week van het lesjaar. Uit: Utrechts dagboek.

Dinsdag, 2 september • Het lijkt een rustige dag te worden. Nu nog de cijfers van middeleeuwen en we weten hoe het ervoor staat. Groepsindeling van middeleeuwen maken en overzicht van de afgestudeerden.
Het leven is vol verrassingen! Een niet aflatende stroom van studenten schijnt mij deze dag nodig te hebben. Mensen die gezakt zijn voor de tweede keer; meestal is er een oplossing, soms niet. Niet de gemakkelijkste gesprekken. Voor de laatste SOL - insluizers is er een nieuwe regeling gemaakt. Het is kort dag: uitleggen, plannen, afwegen, halen ze het voor '88. Intussen rinkelt de telefoon 35 keer op die dag. Met dezelfde vragen en verzoeken als de vorige dagen. Geen vragen ‘uit de maatschappij’. Dat geeft anders zo'n idee van ‘maatschappelijke relevantie’. Net vóór vijf uur komen de cijfers van middeleeuwen binnen. Joop verwerkt ze razend snel, zodat ik 's avonds de deeltijdstudenten (groep 1B) kan meedelen of ze geslaagd of gezakt zijn. Diplomauitreiking komt later. Gauw naar Ouderkerk en dan snel naar Nieuwegein bij een student thuis. Die nieuwbouwwijken zijn prachtig en rustig, maar voor een automobilist een immense doolhof. Eindelijk om 9.30 arriveer ik; 16 van de 18 geslaagd. Knap werk naast een dagtaak.

Woensdag, 3 september • In de stromende regen naar Kromme Nieuwe Gracht 29 om 12 studenten Algemene Letteren bij aarzelingen omtrent de keuze te helpen. Zoveel aanlokkelijke aanbiedingen daaruit slechts een keuze van twee maken. Ze willen zoveel tegelijk, — wie niet! Om 13.15 snel naar De Vooys, waar de ‘polikliniek’ weer vol zit. Misschien toch eens in een witte jas spreekuur houden, dan wordt het wachten meer acceptabel.

S.S. Dabill • 1 september 1939

• Uit het dagboek van dominee Samuel Stafford Dabill (1886-19??)

Vertaling onderaan

1 September 1939 Friday • A day of terror. Unforgettable.
Rose this morning to hear that the Germans had invaded Poland, and were attacking on all fronts. This made war absolutely certain. Grave looks on all faces and now talking in quiet tones. But an unshakeable conviction to see it through.

Edward came in and told us that he wanted Eva to go up as a telephonist at the First Aid Post at South Wilts School. It took some time to decide as she was in doubt as to what effect this would have on her career. But after a time she decided to go.

Vast crowds of children about from Portsmouth which place they are evacuating. They were being marshalled at the Memorial Hall, and they looked a pitiable sight. Gave what help I could here and there.
Went into Park Street and found the weary children sitting on the pavements. How kind the people were. They could not resist the appeal of their tired faces.

Thankful when the day came to an end.

2 September 1939 Saturday
Expected this morning to hear of the declaration of war but no news has come through. I had wondered in my own mind that it ought to come. I have always been a pacifist and have laboured incessantly for peace but there seems to be no alternative. I would rather have war with its vast threat to the future than we should go back on our promise to Poland. There is not room in the same world for our way and the Nazi way. One or other has to go.

More people from evacuation areas coming in. Mothers and infants. People running about getting them fixed up.

Took a walk this afternoon but was driven back by a thunder shower. It continued to thunder all night. Muriel very frightened. Fear for the effect of these terrible days on her.

Waited for more news of the declaration of war to end the suspense. But it did not come. Parliament met but was thrown into confusion by the announcement that they were not yet in a position to give a decision.

A rather anxious day.

Ongecorrigeerde vertaling door Chat GPT

1 september 1939, vrijdag • Een dag van verschrikking. Onvergetelijk.

Vanmorgen opgestaan met het bericht dat de Duitsers Polen waren binnengevallen en aan alle fronten aanvielen. Daarmee stond de oorlog absoluut vast. Ernstige gezichten overal en nu wordt er op gedempte toon gesproken. Maar een onwrikbare vastberadenheid om dit tot het einde toe vol te houden.

Edward kwam binnen en vertelde ons dat hij wilde dat Eva als telefoniste naar de Eerste Hulppost in de South Wilts School zou gaan. Het duurde enige tijd voordat we een besluit namen, omdat zij twijfelde welk effect dit op haar loopbaan zou hebben. Maar na een tijdje besloot ze te gaan.

Overal waren enorme menigten kinderen uit Portsmouth, vanwaaruit de evacuatie plaatsvond. Ze werden in de Memorial Hall bijeengebracht en het was een meelijwekkend gezicht. Hier en daar heb ik geholpen waar ik kon.

Ik ging naar Park Street en trof daar vermoeide kinderen aan die op de trottoirs zaten. Wat waren de mensen vriendelijk. Ze konden de smeekbede die uit hun vermoeide gezichten sprak niet weerstaan.

Dankbaar toen deze dag ten einde kwam.

2 september 1939, zaterdag • Vanmorgen verwachtte ik het bericht van de oorlogsverklaring, maar er is nog niets binnengekomen. Ik had me in gedachten afgevraagd of die verklaring niet had moeten komen. Ik ben altijd pacifist geweest en heb onvermoeibaar voor de vrede gestreden, maar er lijkt geen alternatief te zijn. Ik heb liever oorlog, met zijn enorme bedreiging voor de toekomst, dan dat we terugkomen op onze belofte aan Polen. Er is in dezelfde wereld geen plaats voor onze manier van leven én de nazi-manier. Een van beide moet verdwijnen.

Er komen steeds meer mensen uit de geëvacueerde gebieden binnen. Moeders en kleine kinderen. Mensen rennen heen en weer om onderdak en andere voorzieningen voor hen te regelen.

Vanmiddag een wandeling gemaakt, maar door een onweersbui weer naar huis gedreven. Het bleef de hele nacht onweren. Muriel was erg bang. Ik maak me zorgen over het effect dat deze verschrikkelijke dagen op haar hebben.

We wachtten in spanning op het nieuws van de oorlogsverklaring, maar dat kwam niet. Het parlement kwam bijeen, maar raakte in verwarring door de mededeling dat men nog niet in staat was een beslissing te nemen.

Een nogal angstige dag.

Maarten Asscher • 31 augustus 1997

• In 1997 nodigde het tijdschrift Optima een aantal schrijvers uit tot het bijhouden van een 'Onhollands dagboek' — als reactie op het populaire 'Hollands Dagboek' uit de NRC. Zo ook Maarten Asscher (schrijver, 1957).

Zondag, 12.45 uur • Bij het betreden van de Uitmarkt vanochtend - iedereen is nog dozen met boeken aan het uitpakken - komt een collega-uitgever, die van huis uit theoloog is, met een verslagen gezicht op mij af. ‘Heb je het gehoord?’ vraagt hij met een stem die geschikt is om de grootst mogelijke ongerustheid op te roepen. ‘Nee,’ zeg ik, ‘Ik weet van niks. Wat is er gebeurd?’ ‘Het is overal op de radio en de televisie. We zijn allemaal zeer geschokt.’ ’?’ ‘Daai,’ zegt hij. ‘Daai?’ informeer ik, bevreesd dat mij een poets wordt gebakken. ‘Daai en Dodi,’ vult hij aan, alsof hiermee het hele verhaal mij nu wel duidelijk moet zijn. Als hij mij vervolgens vertelt wat er precies gebeurd is die nacht, schiet ik - naar ik vrees, tot zijn ernstige bevreemding - pardoes in de lach. De zoveelste, ditmaal ultieme, publiciteitsstunt van het Engelse Koningshuis. Ik kan dit soort verziekte, nutteloze, society-families en hun wederwaardigheden al jaren niet velen en houd mij verre van het bombardement van artikelen, interviews en korrelige telelens-foto's, waarmee wij aardse stervelingen over het leven op die verre, koninklijke planeet geïnformeerd worden gehouden. Koningshuizen zijn - zolang als ze het uithouden tegen de corruptie van de luxe en de daarmee evenredige jaloezie van het volk - nuttig als bescherming tegen dictaturen (militair, proletarisch of anderszins). Maar de ervaring leert dat je van de gemiddelde koning(in) of prins(es) geen intellectuele persoonlijkheid verwachten moet, zomin als je bij een gemiddelde diplomaat kan rekenen op een eigen kritisch oordeel. In de geschiedenis van de moderne diplomatie zijn mij wel enige markante uitzonderingen bekend, maar als je de twintigste-eeuwse Europese vorsten de revue laat passeren, is dat toch zonder twijfel een parade van playboys, gevaarlijke gekken, eigenwijze matrones en vele, vele - al of niet aangetrouwde - groupies. Kortom, het korte leven van Daai moge als een navrant anti-sprookje zijn geëindigd, het zou me niet lukken om er oprecht aangeslagen van te raken.

Rita Rahman • 30 augustus 1975

• Rita Rahman (1952) is diplomaat in ruste. Het fragment komt uit Uit het dagboek van een padvindster.

Woensdagavond 30 augustus 1975 • Ik heb maar een paar dagen overgeslagen. Ik was jou helemaal vergeten want het waren echt gezellige dagen. De ontwikkelingen van vandaag hebben me terug geworpen in je armen of natuurlijk omgekeerd; ze hebben jou teruggeworpen in mijn armen.
Ongelooflijk: Ik ben ontgroend!
Maar... ik voel me niet gelukkig, zelfs diep ontgoocheld. Eerlijk, het is zo moeilijk om het te begrijpen. Ik zal maar bij het begin starten:
Vanmorgen zijn we al om vijf uur van de kampeerplaats vertrokken.
We moesten lopen van Zanderij naar Berlijn. In padvindsterstermen heet dat hiken. Alles verliep vlot, we kwamen om half tien te Berlijn aan, hebben daar gekookt en zijn om twee uur aan de terugweg begonnen.
Neen, dat was het ergste niet. Het was zelfs prettig. Het begon pas toen we om half zes in het kamp terugkeerden. Een van de senioren (een padvindster die al meer kampervaring heeft) deed de mededeling dat alle nieuwelingen zich moesten verzamelen op het open veld rondom de vlaggestokken.
Hier zou ons een verrassing wachten omdat wij vandaag hadden getoond echte padvindsters te zijn die met gemak twintig kilometers heen en terug konden lopen. Een van de nieuwelingen fluisterde enthousiast:
‘We krijgen stokbrood.’ Dit is een kampgerecht bestaande uit geroosterd brooddeeg gevuld met jam. We waren daarom vol verwachting. De terugweg had ons uitgehongerd. Maar.... het was geen stokbrood. Plotseling kwamen ze aangerend. Van alle kanten werden we omsingeld door leidsters en senioren. In hun handen hadden ze emmers die gevuld waren met modder en water, opgelost tot een smerige pap. Dit werd over onze hoofden uitgestort. Ze gilden erbij: ‘Ontgroening!’ Er ontstond paniek.
Alle nieuwelingen probeerden weg te rennen. Maar dat ging niet. De senioren en leidsters waren in de meerderheid. We werden in het zand gesmeten.
Het gebeurde allemaal razend snel. Modder over je hoofd, zand in je kleren, zand in je mond, in je haar, in je ogen. Wie tegenstribbelde kreeg het moeilijker. Je kleren werden van je lijf gerukt en de senioren amuseerden zich kostelijk. Er werd met lege emmers gesmeten en uit angst voor een kapwond hield ik me koest. Het leek alsof een duivel in enkele senioren was gekropen. Ze haalden tandpasta, tomatenketchup, shiling oil, zout en jam. Als ze je eenmaal goed vast hadden, werden al deze spullen nog in je mond gedaan. Ik hoorde gillen, smeken en lachen en ik dacht maar steeds: ‘Doorbijten, je bent op proef.’
Eindelijk, ik zat met een mond vol zand en tandpasta, mijn bloes was alle knopen kwijt en de modder droop in klodders van mijn haar, was het voor mij voorbij. Ze lieten me los en ik mocht naar de badkamer. Snel sprong ik op en haastte me naar de achterkant van de barak. Toen.... stond ik tegenover háár. Een van de leidsters van wie ik gemerkt had dat ze me net zo weinig kon verdragen, als ik haar. Zulke dingen voel je gewoon aan. Haar ogen glommen kwaadaardig. Ze riep: ‘Er is nog eentje hier, wie komt me helpen?’ Er kwam een senior aangesneld, die me gelijk vastgreep. Ik werd weer op de grond gesmeten en ik kreeg nu poederzeep in mijn mond.
Ik zei steeds tegen me zelf:
‘Niet huilen, het is een proef.’ En ik was vast van plan deze proef te doorstaan, ook al zag ik haar ogen een beetje gemeen glinsteren.
Terwijl uit mijn mond en neus de zeepbellen tevoorschijn kwamen, hoorde ik haar lachen.
Maar er kwam redding, al was het in een andere vorm dan ik verwacht had. Iemand riep:
‘Guido (dat is de roepnaam voor een leidster) moet ook ontgroend worden.’
‘Ze is ook voor het eerst in het kamp.’
Ze kwamen op haar af, drie senioren.
Guido werd vastgegrepen en ze verzette zich hevig. Ze vroeg:
‘Geen zand in mijn haar alstjeblief,’ Ze schreeuwde:
‘Geen modder!’ Maar..... er werd wel zand op haar gesmeten; klodders zand op haar haar, in haar mond, overal waar het kon. Ik stond ernaar te kijken en ik vond het leuk, tot ze boos werd. Heel boos, haar ogen bliksemden.
Dat was op het ogenblik dat er tandpasta in haar gezicht gesmeerd werd.
Ze sloeg haar hand uit, het leken klauwen en ze greep beet; precies in de vlechten van een magere senior. Het meisje met de vlechten gilde.
Ik stond daar en keek en in gedachten hoorde ik steeds de mededeling van de hoofdleidster:
‘Jullie zullen opgenomen worden in de grote liefdeketen van alle padvindsters over de gehele wereld. Toon je verdraagzaamheid.’
Ik stond daar, en ik zag dat zij, de leidster verschrikkelijk onverdraagzaam was. Ik werd er misselijk van. Ik keerde me met een ruk om en ging in een vlucht naar de badkamers. Daar stonden verschillende nieuwelingen op hun beurt te wachten. Eén huilde, maar de meerderheid kon een glimlach tevoorschijn toveren. Ze hadden de proef dus allemaal goed doorstaan. Ik kon niet lachen. Het beeld van die leidster bleef me bij en ik had het gevoel dat alles schijn was. Zijn alle mensen zo?
Beste biologieschrift, ik zit nu weer in mijn hoekje in de slaapzaal en ik voel me een beetje ongelukkig. Ik zou je een vraag willen stellen maar jij kunt me toch geen antwoord geven.
Geloven ze er zelf in, wanneer ze praten over de grote verdraagzaamheid of is het slechts schijn?

Carla Boogaards • 29 augustus 1997

• Carla Boogaards (schrijfster, 1947): Onhollands dagboek.

29 augustus • Frank Creton, Surinaamse schilder, riep me vanuit een coffeeshop, nee geen dope, of ik wat wilde eten en drinken. Helaas, ik had weer haast. Ik nam Frank C. eens mee naar het boekenbal. Hij kreeg het benauwd in de drukte, astma, zijn hoge bloeddruk steeg, hij dronk niet, rookte niet, kende het spelletje ‘op de receptie’ niet. Hij was doodongelukkig, wilde al snel naar huis. Ik was ook ongelukkig, ik had toen juist mijn linkervoetspier gescheurd tijdens mijn nieuwe loop-training op mijn spiksplinternieuwe hol-schoenen. Je hoorde kg kg kg kg, dat was de spier. Ik droeg op het boekenbal een witte baseballpet zodat niemand me herkende, en ik droeg witte gympen zodat ik mijn onelegante loop extra benadrukte. Ik verdwaalde in het gebouw, ik kon niet drinken omdat ik de volgende dag om 8 uur 's morgens op mijn workshop-Sources-filmscenarioschrijven moest zijn. (Op uitnodiging van de HOS.) En daar kreeg ik bonje met Thom Hoffman. Ik werd boos over zijn negatieve vrouw-beeld, zijn onderdrukkende manier van met vrouwen omgaan. Fuck, ik heb geen zin in de opgefokte projecties van een semi-ster. So wie so van wie ook, ga lekker naar de hoeren, denk ik, laat je verwennen, kom wel of niet klaar, stop je neus vol, maar sodemieter op uit mijn nabijheid. Bon, het was mijn schuld, daar kwam het op neer, dat zei hij en nog een paar luitjes, mannen. Nomdeju Thommie, als ik wat in je wakker maak, dan graag het lieve, het sensuele, het vrolijke, zoiets. Verder, fuck. Ik ben niet bijzonder gelukkig met mijn boekenbals, nadat mijn verkering uitging liep meestal mijn boekenbal in het honderd. Verleden jaar bijvoorbeeld was mijn partner George Moormann. (‘Je mag mijn man wel een avondje lenen,’ zei Ruud.) George is een ideale partner, maar helaas, ik had mijn haar laten blonderen, dus niemand herkende me! Wanneer ik stralend groette kreeg ik een raar knikje terug, dus moest ik roepen: ‘Maar ik ben het, carla bogaards!’ ‘Oh, oo, oh, nu pas zie ik het, je bent zo veranderd!!!’ Dat blonde stond beeldig hoor, maar het werkte niet. Op het laatst herkende ik mezelf niet meer als ik argeloos in een warenhuis op een spiegel toeliep. Kijk, ik was zo ziek, ik wilde iets doen om mijn leven op te vrolijken, een metamorfose, ik wilde lijken op die blonde steile grieten van mtv. Ik rustte veel, dus ik keek vaak MTV, TMF is ook oké. Bijna niemand snapt dat ik die metamorfose nodig had om even niet voortdurend herinnerd te worden aan die zielige zieke Carla met haar warrige bos donkere krullen. Ik leek precies op De Zangeres Zonder Naam. Laat maar. Idioot verhaal. Na die blonde episode heb ik me dus weer donker laten verven. Maar de Jordanezen waren dol op dat blond! Zo niet de intellectuelen in mijn vriendenkring.

Alastair Campbell • 28 augustus 1996

• Alastair Campbell (1957) was woordvoerder en campagneleider voor Labour-politicus Tony Blair. Toen deze premier werd, was hij zijn perschef. Hij hield in die jaren een dagboek bij: The Blair Years. 

Tuesday, August 27 • I didn't feel very refreshed after the holiday and had mixed feelings about going back to work. Peter M and I went out to see TB [Tony Blair] at half tour at Richmond Crescent. He was wearing shorts and a T-shirt with a big letter Q on it. He was tanned and seemed very chirpy, and moderately sympathetic when I told him we had had something of a holiday from hell, Fiona ill, the house not great. We went through all the various problem areas and he concluded that he needed to get out there more. He realised that he was being seen as all things to all men, a bit managerial even, and it had to be much clearer that he was a conviction politician. The problem was that New Labour was defined by our opponents as an electoral or political device. We had to show that he was New Labour out of conviction. I said the most important challenge of the coming months was for TB to connect with people, and for the party to see that happening, based upon his convictions as a left-of-centre political leader. Peter and I left at seven, having enjoyed a running private joke between us to see how long we would be there before we were offered a cup of tea. We got one just before we left.

Wednesday, August 28 • Neil and Glenys came round and we went to the Camden Brasserie. To our and their amazement, Robin and Gaynor [Regan, his secretary] were two tables away. Robin went a weird pink colour, while Gaynor looked sick. RC [Robin Cook, Foreign Affairs] came over. There was something I needed to fax to him, and could I fax to his office. It was probably a big charade to pretend he was not going to her place.

Ongecorrigeerde vertaling door ChatGPT.

Dinsdag 27 augustus • Ik voelde me na de vakantie niet bepaald uitgerust en had gemengde gevoelens over het weer aan het werk gaan. Peter M. en ik gingen naar Richmond Crescent om TB [Tony Blair] te zien, halverwege zijn vakantie. Hij droeg een korte broek en een T-shirt met een grote Q erop. Hij was gebruind en leek erg opgewekt, en toonde redelijk veel begrip toen ik hem vertelde dat we min of meer een vakantie uit de hel achter de rug hadden gehad: Fiona ziek, het huis niet geweldig.

We namen alle verschillende probleemgebieden door en hij concludeerde dat hij er vaker op uit moest. Hij besefte dat hij werd gezien als iemand die voor iedereen alles probeerde te zijn, een beetje als een manager zelfs, en dat het veel duidelijker moest zijn dat hij een politicus was die vanuit overtuiging handelde. Het probleem was dat New Labour door onze tegenstanders werd afgeschilderd als een electorale of politieke truc. We moesten laten zien dat hij uit overtuiging voor New Labour stond.

Ik zei dat de belangrijkste uitdaging voor de komende maanden was dat TB contact moest maken met de mensen, en dat de partij moest zien dat dit gebeurde, gebaseerd op zijn overtuigingen als een centrumlinkse politieke leider.

Peter en ik vertrokken om zeven uur, nadat we samen veel plezier hadden beleefd aan een doorlopende privégrap: hoelang zouden we hier zijn voordat ons een kop thee werd aangeboden? We kregen er eentje vlak voordat we vertrokken.

Woensdag 28 augustus • Neil en Glenys kwamen langs en we gingen naar de Camden Brasserie. Tot onze verbazing én die van hen zaten Robin en Gaynor [Regan, zijn secretaresse] twee tafels verderop. Robin werd helemaal vreemd roze, terwijl Gaynor er ziekelijk uitzag. RC [Robin Cook, Buitenlandse Zaken] kwam naar ons toe. Er was iets wat ik naar hem moest faxen, en hij vroeg of ik het naar zijn kantoor kon faxen. Het was waarschijnlijk één grote vertoning om te doen alsof hij niet van plan was naar haar huis te gaan.

Tsead Bruinja • 27 augustus 2007

• Dichter des vaderlands Tsead Bruinja (1974) was in 2007 te gast op een poëziefestival in Macedonië en hield daar een dagboek bij.

Maandag, 27 augustus
Nadat we waren opgesplitst in vier groepjes, vertrok mijn gezelschap naar het stadje Prilep. Daar lazen we, na een bezoek aan het tabaksmuseum en een copieuze lunch, 's avonds voorbij de muur van een ruïne. De technicus, een jonge, wat gezette jongen, verveelde zich zodanig bij onze voordrachten, dat hij voortdurend aan het geluid zat te pielen, waardoor de installatie geregeld vervelend piepte. Verder werd de avond half schreeuwend gepresenteerd door een vrouw, die door haar mannelijke postuur, haar felrode lippen en een voorliefde voor haarlak veel weg had van een travestiet.
De vertalingen werden gelukkig niet voorgelezen door de presentatrice, maar door Elida, een studente psychologie, die ons samen met Marija en Natasha ook in Struga had begeleid. Ik had Elida niet verteld dat ik van mijn voordracht, vier liefdesgedichten, een duet wilde maken, maar ze deed goed mee. Ik stelde haar microfoon zo op dat we niet voorlazen aan het publiek maar aan elkaar. Bij het laatste gedicht dat het einde van de relatie inluidde, stonden we met de ruggen naar elkaar toe.

Dinsdag, 28 augustus
Van het oude treinstation in Skopje, waar alle dichters voorlazen, was een monument gemaakt ter nagedachtenis aan de honderden gestorven kinderen die tijdens de aardbeving in 1963 onder het puin bedolven waren geraakt. De klok aan de gevel stond nog altijd op het tijdstip van de ramp.
Ik vroeg de jonge Macedonische dichter Nikola Madirov, met wie ik het veel over muziek had gehad, bij mijn voordracht in een vijfkwarts maat te klappen. Hij nam de uitdaging aan en ik las een gedicht over mijn opa, waarin ik me voorstel hoe hij als een Don Quichot uit zijn laatste droom komt galopperen en al vechtend met zijn eigen windmolens aan de horizon verdwijnt. Doordat ik het met nog meer vuur had gebracht dan normaal, duurde het even voordat ik weer mezelf was.
Eenmaal terug in het hotel dronken en praatten we tot zo diep mogelijk in de nacht om ons naderend afscheid uit te stellen. Ik zou ze gaan missen, zelfs Mr. Montenegro.

Wolfgang Herrndorf • 26 augustus 2013

• Wolfgang Herrndorf (1965-2013) was een Duitse schilder en schrijver. Nadat bij hem in 2010 een hersentumor geconstateerd werd, begon hij een online dagboek dat hij bijhield tot aan zijn dood. Het is daarna ook in boekvorm gepubliceerd.

Vertaling onderaan

2.8. 2013 20: 7:16
im See zwei Schwimmer, einer davon ich.

2.8. 2013 20:18:00
Lars liest mir Isa vor.

2.8. 2013 20:21
Jeden Abend der gleiche Kampf. Laß mich gehen, nein, laß mich gehen, nein. Laß mich.

4.8. 2013 14:51
Ich kann nichts schreiben, nicht lesen, kein Wort.
Ich will spazieren. Wo will ich hin. Den ganzen Winter habe ichs gefunden.

4.8. 18:10
Stundenlang Epilepsie, den Namen von C. vergessen. Die anderen in ihrer Wohnung kenne ich auch nicht, weil ich sie nicht angesehen habe, aus Angst, auch ihre Namen nicht zu wissen.

5.8. 2013 19:42
Westhafen. Mit Ines zum Kanal. Im Wald schnell Dämmerung, keine Johannisbeeren, dafür Brommbeersträucher wie vor Monaten. Liegen bis in die Nacht am Ufer unter Sternen. Ihre Kinder, Mäckeritzbrücke, Saatwinkler Damm, Italien, Taxi.

11.8. 2013 12:01
August, September, Oktober, November, Dezember, Schnee
Jeder Morgen, jeder Abend. Ich bin sehr zu viel.

17.8. 2013 17:00
C. liest mir Isa vor.

18.08.2013 17:30
Stundenlang Regen. Niemand am See, nur der Bademeister.

19.08.2013 11:00
Passig und Marcus kommen. Lesen Isa, halten es für machbar.

20.8.2013 14.00
Almut.

------------

Schluss
Wolfgang Herrndorf hat sich am Montag, den 26. August 2013 gegen 23.15 Uhr am Ufer des Hohenzollernkanals erschossen.

De plaats waar Herrndorf zichzelf doodschoot.

Ongecorrigeerde vertaling door ChatGPT

2-8-2013, 20:07:16
In het meer twee zwemmers, van wie één ik.

2-8-2013, 20:18:00
Lars leest me voor uit Isa.

2-8-2013, 20:21
Elke avond dezelfde strijd. Laat me gaan, nee, laat me gaan, nee. Laat me.

4-8-2013, 14:51
Ik kan niets schrijven, niets lezen, geen woord.
Ik wil wandelen. Waar wil ik heen? De hele winter heb ik het gevonden.

4-8, 18:10
Urenlang epilepsie, de naam van C. vergeten. De anderen in haar woning ken ik ook niet, omdat ik niet naar hen heb gekeken, uit angst ook hun namen niet te kennen.

5-8-2013, 19:42
Westhafen. Met Ines naar het kanaal. In het bos snel schemering, geen aalbessen, maar braamstruiken zoals maanden geleden. Tot diep in de nacht aan de oever onder de sterren gelegen. Haar kinderen, Mäckeritzbrug, Saatwinkler Damm, Italië, taxi.

11-8-2013, 12:01
Augustus, september, oktober, november, december, sneeuw.
Elke ochtend, elke avond. Ik ben veel te veel.

17-8-2013, 17:00
C. leest me voor uit Isa.

18-8-2013, 17:30
Urenlang regen. Niemand aan het meer, alleen de badmeester.

19-8-2013, 11:00
Passig en Marcus komen. Lezen Isa, vinden het haalbaar.

20-8-2013, 14:00
Almut.

Slot

Wolfgang Herrndorf heeft zich op maandag 26 augustus 2013 omstreeks 23.15 uur aan de oever van het Hohenzollernkanaal doodgeschoten.

Lode De Paepe • 25 augustus 2001

• Lode De Paepe beklom in 2001 en 2002 op een eenwieler de Mont Ventoux. Hij doet daarvan verslag in De kale berg. Op en over de Mont Ventoux.

Zaterdag 25 augustus 2001 • En dit is nu wat de echte wielerfanaat onderscheidt van een gelegenheidstrapper als ik: ik had er nog steeds niet het minste idee van wat ik voor me had. Hiervan getuige het ontbijt dat ik op 25 augustus 2001 nuttigde: twee croissants en een kop koffie...
Voorzien van drie liter water en wat druivensuiker richting top, tegen een gemiddelde snelheid van 8 km/u. Ik merkte echter direct dat je de Mont Ventoux niet oprijdt zonder deftige voorbereiding en het bleek al snel nodig nu en dan een korte herstelpauze in te lassen.
Na een zestal kilometer kreeg ik le chalet Liotard in het vizier en ik kon mij niet bedwingen er een steak met frieten te gaan nuttigen; de croissants waren immers allang opgebruikt. Na 45 minuten met een volle maag - ook al niet ideaal maar het had toch deugd gedaan - terug op weg voor de laatste zes kilometer.
Over dit gedeelte kunnen we kort zijn: afzien, afzien en afzien. Op drie kilometer van de top ben ik tegen de grond gegaan, wat niet verwonderlijk is bij een eenwieler als men de voeten vastklikt. Eén moment van onoplettendheid en weg evenwicht. Het losklikken van de trappers is enkel de eerste kilometers een optie, wanneer men er nog fris genoeg voor is.
Aangekomen op de top was de voldoening enorm, ook al was dit maar een gedeeltelijke klim.

James T. Murphy • 24 augustus 1945

• James T. Murphy was krijgsgevangene in een Japans kamp. Hier zijn dagboek.

August 19, 1945
Commander returns from Sendai. Visits our camp. Japanese tells us Armistice has been reached and we will be notified tomorrow.

August 20, 1945
9:15 a.m. Standing in formation, the Japanese Commander delivered speech informing us that peace has come and he placed us under our own American officers. After speech was read twice, by the interpretor, a grand ovation of applause and cheers rang out and many broke down and cried. Freedom at last! It was hard for me to believe. Was this just another good dream? The supply room was opened to us. Chow plentiful (such as it is). Found much winter Red Cross clothing and shoes in the supply room. This clothing, if issued earlier would have saved much misery as many of us worked practically barefooted and in threadbare clothing last winter.

August 24, 1945
Japanese carpenters place large signs on roof of our buildings with PW written in red paint. We are told that American planes will fly over and drop supplies.

August 25, 1945
American Navy planes flew over camp and spotted us.

August 26, 1945
Planes identified as Grummans flew low over camp.

August 27, 1945
F4U Navy fighters dropped message telling us to clear area for dropping of parcels. Flight of 5 F4U's 5 Grumman fighters and 5 Torpedo planes dropped food, medicine, clothing and magazines by parachute. News sheets also dropped. Further instructions for us to signal planes of our needs also included.

John Bake • 24 augustus 1830

• John Bake (1787-1864) was een Nederlandse classicus en filoloog. In 1830 maakte hij een reis naar Duitsland en Zwitserland, die hij beschreef in brieven aan zijn vrouw, die zijn te lezen als een reisdagboek.

Maandag, 23 augustus.
Alles stemde mij sedert enige dagen om minder behagen in Zwitserland te scheppen. Het werd slechter weer en koud, zodat het voor een dag of drie reeds gesneeuwd heeft op de bergen. Men krijgt eindelijk, na zoveel gezien te hebben, verzadiging en - ik verlangde alleen naar huis, zodat mijn reisgenoten soms niets meer aan mij hadden. Evenwel ben ik hedenmorgen weer getroffen. De Rigi goed gezien hebbende, telde ik de Weissenstein voor niets en was er zelfs met tegenzin, enkel om de vrienden niet tegen te gaan, heen getrokken. Nu was ik voor 5 uur op, en heb ik gejouisseerd van een halfuurs schouwspel (want langer duurde het niet) dat voortreffelijk was, beter nog dan op de Rigi: het langzaam verlichten der sneeuwtoppen. Zelfs 10 minuten lang vertoonde zich de vergulde top van de Montblanc, die men van de Rigi geheel niet ziet. Overigens is het panorama niet te vergelijken met de Rigi. Men ziet weinig meren en meest het vlakke noordwestelijke gedeelte van Zwitserland. Straks rijden wij naar Moutier terug en rijden dan verder.

[kijk hier voor foto's van de zonsopgang gezien vanaf de Weissenstein]

Bazel, 24 augustus.
Gisteravond zijn wij hier aangekomen. Dadelijk vloog ik naar de post om uw brief. Ik vond er twee. Hoe jammer, dat ik over 't huis niet kon antwoorden, maar gij hebt volmaakt wel gedaan. Uw tweede deed mij ook oneindig veel genoegen, ziende dat mijn correspondentie u toch wat plezier heeft gedaan. Mij niet minder, want ik was dan, aan u schrijvende, telkens met mijn gehele ziel bij u. Ik zal mijn journaal, sedert de Weissenstein, thuis wel vervolgen, maar mijn plan is genomen. De vrienden willen nog langs de Moezel en door Brabant, zodat wij morgen samen vertrekkende slechts een eind weegs samen gaan. Baden-Baden offer ik op, maar snel naar huis. Zeker ben ik niet later dan 2 september thuis en in uw armen. Of ik vroeger kan komen valt moeilijk te bepalen, omdat ik niet graag 's nachts doorreis. Ik moet fris bij u komen, niet waar? Vertel mijn spoedige thuiskomst nog maar niet aan iedereen. Anders word ik dadelijk lastig gevallen. Hoe zeer ik verlang alles wat mij dierbaar is terug te zien, kan ik u niet beschrijven. Ik heb haast en omhels u nog eens hartelijk. Dag beste vrouw, tot over weinige dagen.

C. Buddingh' • 22 augustus 1970

• C. Buddingh' (1918-1985) was schrijver en dichter. Hij publiceerde vijf boeken met dagboeknotities.

21-8
Het is in de poëzie als in de economie: stilstand is achteruitgang.
Prachtige uitdrukking in de laatste Ross Macdonald - The Goodbye Look, vanochtend bij Revers gekocht: ‘She drinks like she's got a hollow leg.’ Zoiets verzin je niet, moet je, als schrijver, ergens hebben gehoord.
Ergernis als inspiratiebron - zou een aardige studie over zijn te schrijven.

22-8
Wat je meer en meer tegenkomt - en wat ik nog steeds even hinderlijk en verwerpelijk vind: het formeren van de overtreffende trap met behulp van het woordje ‘meest’. Zoëven weer, voor de tv: ‘een van Nederlands meest bekende coureurs.’ Waarom niet gewoon: ‘een van de bekendste coureurs van ons land’? Ik geloof dat ik zelfs al een keer ‘meest grote’ heb gelezen ergens.

24-8
Een van de dingen waaraan je merkt dat je ouder wordt: dat je niet meer, al is het maar een klein stukje, met twee handen los durft te fietsen.

Maarten 't Hart • 21 augustus 1969

• In 1969-1970 hield de Nederlandse schrijver Maarten 't Hart (1944) een onregelmatig dagboek bij.

21 aug. Voor het eerst cantate 101 van Bach gehoord. Dadelijk opgenomen op de band. Cantate 101 begint met een grimmig, wat grauw koor, waar je lang naar moet luisteren voordat je ontdekt hoe bijzonder het is. In het werk een duet waar je helemaal stil van wordt. Het is uiteraard in 12/8, altijd een garantie bij Bach voor iets groots. Eigenlijk is het geen duet maar een kwartet want fluit en hobo zijn net zo belangrijk als sopraan en alt. De opbouw van de melodie is wel heel knap. Bach begint met een zestiende, gevolgd door twee twee-en-dertigsten, laat dan een gepunteerde achtste na een voorslag, een zestiende en weer een achtste volgen, herhaalt de achtste en gaat een kleine secunde omlaag. Dan volgt dezelfde figuur maar nu een trap hoger (kortom er is sprake van een sequens) en dan breekt hij de zo verkregen figuur op in onderdelen die in verschillende volgordes terugkeren. Tenslotte volgen allemaal zestienden. Verderop blijkt dan hoe goed deze lange figuur zich leent voor contrapuntische verwerking en hoe mooi de zangstemmen daarbij passen. Het is echt iets ongelofelijks. Ik zou toch wel eens precies willen uitzoeken of de duetten in de cantates in het algemeen van een zeer hoog niveau zijn. Zo op het eerste gezicht wel want in cantate 3, 9, 20, 21, 42, 80, 100, 156, zijn buitengewoon mooie duetten te vinden. En het betoverendste wat Bach misschien wel ooit schreef is het duet uit cantate 78.

François HaverSchmidt • 20 augustus 1861

• François HaverSchmidt (1835-1894, beter bekend als Piet Paaltjens) was een Nederlandse schrijver en dominee. Uit: Reis door België en langs den Rijn, in Augustus 1861 ondernomen door Adolf van Slooten, zeepzieder te Dockum, Feddo Jan HaverSchmidt, wijnkooper te Leeuwarden en François HaverSchmidt, predikant te Foudgum en Raard in Westdongeradeel, beschreven door laatstgenoemde.

20 augustus, Antwerpen
[...] En nu werd het tijd om te eten. Om vijf uur ving dat werk aan en het ging goed. O.a. aten wij heerlijke zeekreeft. Na den eten stapten wij naar de Jardin Zoölogique buiten de Kipdorppoort, waar muzijk en en veel publiek was. De tuin is zeer mooi en wij zagen er vele fraaie dieren. Inzonderheid trof ons een groote verzameling zeer kleine vogeltjes en een groote Egyptische tempel met zebras en olifanten. Terwijl wij op den heerlijken avond prettigjes onze cigaar rookten en een glas Lambiek dronken op stoeltjes die het ons moeite gekost had om magtig te worden, kondigde een verwijderd gedonder ons aan dat het groote vuurwerk aanving, 't welk de stad Antwerpen bij gelegenheid van het Congres aan de artistes gaf. Wij maakten ons ijlings op weg; het volk wees ons dien. Den stroom der menigte volgende kwamen wij door een laan waar aan weerszijden een schoone gaz-illuminatie was aangebragt, vormende de namen van alle beroemde schilders van den nieuweren tijd. (Ik denk dat deze laan de avenue Charlotte was tegenover de lunette d'Herenthals. De ‘garçon’ van het Hôtel had ons de plaats van het vuurwerk als boulevard Léopold aangeduid). Aan de overzijde van de gracht die de lunette of schans van onze laan afscheidde werd een prachtig vuurwerk ontstoken, welks onderscheiden kleuren nog nooit door ons zoo schoon waren gezien. Door middel van electrisch licht werd daarenboven een tooverachtig licht op den schans geworpen. Wij wandelden langs de fraai geïllumineerde avenue Macerus, met schoone eerebogen opgeluisterd naar de stad terug maar zouden toen bijna in het duister van de stad zijn afgewandeld. Gelukkig wees men ons nog tijdig het regte pad, waarop wij nog even gelegenheid hadden om het laatste gedeelte te zien van de inwendige verlichting van den cathedraalstoren, waarmeê de feestelijkheden van den avond besloten werden. Nu wandelden wij nog een weinig rond, dronken een flesch wijn op de stoep van het café de l'Empereur op de Place de Meir en zochten vervolgens de Reedijk op, alwaar in bijna elk huis muziek gemaakt en gedanst werd. In Frascati dronken wij een glas bier. Een mengelmoes van zeevolk, militairen en burgers danste er met fraai getoiletteerde dames, schoone bloemen - maar die het liefste waas, de onschuld, misten. Na ook dit te hebben gezien zochten wij Mons. Corvilain op en gingen naar bed.

26-jarige vrouw • 19 Augustus 1970

• Uit een geanonimiseerd dagboek uit de collectie van het Nederlands dagboekarchief.

Woensdag 19 Augustus 1970
[…] gisteren was D. hier de hele dag. Dat was heerlijk.
Hij kwam met de meest idiote confessie. Toen L. hem eergisteren thuisgebracht had, begon hij haar te zoenen, enzovoorts. Zij protesteerde niet. Maar uiteindelijk kreeg hij geen erectie.
Ik geloof dat het gewoon als iets zieligs gezien moet worden. Een beetje braaf, en een beetje belachelijk. Tussen L. en D. zal er niets van belang meer gebeuren. Een flop. Maar het was grappig; zo gauw hij geloofde dat ik hem “vergeven” had, was hij weer helemaal “on top of the world”. Kwestie van een paar minuten, en (wat hem betreft) achter de rug. Is dat zonderling? Voor mij scheen het gewoon onreëel, een soort van schijn. “Laten we het proberen — dat doet men immers.”
Ik doe dat niet. Dergelijke episodes. Ik heb meer vertrouwen in lange-termijn-vriendschappen. Die oppervlakkige dingen doen momenteel iets prettigs, maar het heeft geen body.
Niet alleen dat het oppervlakkig is, maar ook dat het de mogelijkheden voor ware, langdurende vriendschap onmogelijk maakt.
De liefde tussen D. en mij is gewoon — wat — hoe — de toekomst — de herinnering. Op het ogenblik is het een mengsel van sex (wel prettig) en alles [onleesbaar].
Vandaag overdag, toen hij belde voelde ik me verlaten door hem, en helemaal alleen. […]
Ik zal mijn manier van leven volhouden. En het zal wel gaan, op de een of andere manier. […]
Als ik fit ben, kan ik in 5 weken misschien de examens halen. Dat wil ik wel graag.
Eigenlijk ben [ik] niet sentimenteel over D.